Waarom nu
van de grote Nederlandse organisaties heeft een formeel AI-governance-raamwerk. Bij het mkb is dat 11%.
van de agentic AI-projecten wordt voor eind 2027 gestopt, onder meer door ontoereikende risicobeheersing.
van de organisaties is tevreden over de bezetting van AI-governance. De rest zoekt mensen die het vak nog moeten leren.
groei in de vraag naar AI-governance-vaardigheden, jaar op jaar.
Het werk is bekend. De eigenaar meestal niet. Dit boek belegt het: per kennisgebied een rol, per rol een verantwoordelijkheid, per AI-agent een mandaat.
Voor wie
Het boek heeft elf rol-gebaseerde leespaden. Dit zijn de vijf die het meest worden gekozen.
CIO en bestuurder
U moet naar de board met een voorstel dat standhoudt. Leespad: executive summary, KG1 AI Governance, het CIO 30-dagenplan en het volwassenheidsmodel.
Enterprise architect
U moet AI inpassen in een bestaand landschap zonder het te breken. Leespad: KG3 architectuur, de vier vlakken met het cognitievlak, het meta-model en het ArchiMate-model dat u vrij kunt downloaden.
AI governance officer, CDO, privacy officer
U bent eigenaar geworden van iets dat nog niet bestaat. Leespad: KG1, KG9 risico, KG10 compliance, het rollenmodel met RACI en de EU AI Act-checklist.
CHRO en HR
U moet AI-geletterdheid en nieuwe rollen organiseren. Leespad: KG13, de adoptierollen AI-Ambassadeur en AI-Specialist Prompting en Agents, plus het artikel 4-bewijs in de Toolkit.
Projectleider en product owner
U brengt voor het eerst een AI-systeem naar productie. Leespad: de lifecycle van 8 fasen met gate-criteria, de sprint-checklist en de model card.
Kennisgebieden
Van AI Governance tot AI-Geletterdheid (KG13). Elk gebied met activiteiten, rollen, metrics en standaarden.
Rollen
Compleet rollenmodel met 22x13 RACI-matrix, functiescheiding en twee adoptierollen: AI-Ambassadeur (Rol 21) en AI-Specialist Prompting en Agents (Rol 22).
Faalmodi
22 patronen waarop agentic en cyber-physical AI structureel faalt - inclusief drill-scenario's en cognition-plane-binding.
Lifecycle-fasen
Van ideatie tot decommissioning, met feedbackloops, gate criteria en sprint-checklists.
Templates
Governance Charter, Model Card, EU AI Act Checklist, Volwassenheidsassessment en Shadow AI Inventarisatie.
Hoe de AI-BOK zich verhoudt tot de standaarden
Geen vervanging van ISO, NIST of de wet. De laag erbovenop die zegt wie het doet.
| Kader | Wat het geeft | Wat het niet geeft | Wat de AI-BOK toevoegt |
|---|---|---|---|
| ISO/IEC 42001 | Een certificeerbaar managementsysteem voor AI | Geen kennisgebieden, geen rollenmodel | 13 kennisgebieden en 22 rollen die de eisen van het managementsysteem beleggen |
| NIST AI RMF | Vier risicofuncties: govern, map, measure, manage | Geen organisatie-inrichting | Rollen, RACI en 22 faalmodi per functie, met drill-scenario's |
| EU AI Act | Verplichtingen per rol en risicoklasse | Geen implementatiehandleiding | Mapping van aanbieder en gebruiksverantwoordelijke op het rollenmodel, checklist en artikel 4-bewijs; v1.3 verwerkt de Digital Omnibus |
| DAMA-DMBOK en TOGAF | De data- en architectuurdiscipline | De AI-specifieke kennis | De AI-laag erbovenop: gap-analyse per kennisgebied en een ArchiMate-referentiearchitectuur met vier vlakken |
| IAPP AIGP | Certificering van de professional in vier kennisdomeinen | De organisatiekant | Het operationele model dat die kennis in de organisatie belegt: wie, wat, wanneer |
Kies je editie
Beide edities bevatten dezelfde volledige inhoud met 18 diagrammen
AI Body of Knowledge
255 pagina'sAI Body of Knowledge (NL)
Het referentiekader voor AI-governance, lifecycle management en organisatie-inrichting
AI Body of Knowledge
308 pagina'sAI Body of Knowledge (EN)
The reference framework for AI governance, lifecycle management and organizational design
AI-Act Bewijsdossier: in vier weken aantoonbaar in orde
Waar de AI Body of Knowledge uitlegt hoe u AI-governance inricht, laat dit werkboek zien wat er in de map moet als een klant, een accountant of een toezichthouder ernaar vraagt. Inclusief dertien templates, gratis te downloaden.
Naar het BewijsdossierVijf lezers, beide edities
Voor het governance-team dat er samen aan werkt: vijf lezers binnen een organisatie, beide edities, op een factuur.
- ✓Tot vijf lezers binnen uw organisatie
- ✓NL + EN editie inbegrepen
- ✓Gratis updates gedurende het eerste jaar
Eerst inkijken
Het inkijkexemplaar bevat de omslag, de inhoudsopgave, de executive summary, waar te beginnen en het complete kennisgebied KG1 AI Governance. Vijftien pagina’s, geen e-mailadres nodig.
AI-BOK Toolkit v1.3 — Nederlandstalige editie
Vijf werkbestanden bij het boek, volledig in het Nederlands: ArchiMate-modelleerconventies, KG9-risicobeheersingsbibliotheek (YAML), volwassenheidskalibratiekit, AI-inkoopclausules en ingevulde voorbeeld-templates. Direct toepasbaar in je eigen organisatie.
- ✓ArchiMate-modelleerconventies (purist mapping)
- ✓KG9 risico-controle-bibliotheek (YAML-checklist)
- ✓Volwassenheids-calibratie-kit + inter-assessor-protocol
- ✓AI-inkoopclausules voor contracten
- ✓Ingevulde voorbeeld-templates (Charter, Model Card, IAMA, Artikel 4-bewijs)
ZIP met 5 PDF's (gebrand, leesklaar) + Markdown-bronnen + README (~990 KB). Engelse editie beschikbaar via de Engelstalige pagina. Kopers van het boek krijgen de Toolkit direct via hun downloadlink.
Kijk alvast in het boek
Vier van de 18 diagrammen uit de AI-BOK - gratis preview
De 13 kennisgebieden met AI Governance als centraal knooppunt
Het AI Lifecycle Model met 8 fasen en 4 feedbackloops
Mapping van kennisgebieden op de vier planes (Data / Control / Cognition / Management)
Elf rol-gebaseerde leespaden plus MVG-7 groeipad - uitgebreid in v1.3
RACI-matrix met 22 rollen
Wie is verantwoordelijk, aansprakelijk, geconsulteerd en geïnformeerd per kennisgebied? De complete RACI-matrix voorkomt onduidelijkheid.
5 kant-en-klare templates
Governance Charter, Model Card, EU AI Act Checklist, Volwassenheidsassessment en Shadow AI Inventarisatie. Direct invulbaar.
CIO 30-dagen plan
Week voor week concrete acties om AI-governance van de grond te krijgen. Van inventarisatie tot bestuursbesluit in een maand.
Liever luisteren?
Ontdek de kern van de AI-BOK in een podcastaflevering — beschikbaar in het Nederlands en Engels.
Waterdichte AI-governance met de AI-BOK
Hoe richt je AI-governance in die echt werkt? Van de 13 kennisgebieden en het cognition plane tot de vertaling van de EU AI Act naar concrete organisatiemaatregelen.
Grip op Shadow AI met de AI-BOK
Medewerkers gebruiken al ChatGPT en Claude zonder dat IT het weet. Hoe inventariseer en beheers je Shadow AI?
Manage AI-agents als echte medewerkers
Jouw volgende collega is een AI-agent. Waarom agents een mandaat, escalatieprotocol en exit-procedure nodig hebben.
Zo overleeft jouw AI-project de praktijk
70% van alle AI-projecten haalt de productie niet. Over de 8 fasen van de AI-levenscyclus en waarom 50% van de kosten pas na de launch komen.
Governing Autonomous Non-Human Identities
AI-agents als digitale medewerkers: waarom ze een eigen identiteitsprofiel, lifecycle management en menselijke eigenaar nodig hebben. Over het cognition plane, governance hooks en het sleutelkast-patroon.
Why AI Policies Fail at Runtime
Jouw AI-beleid is een PDF — en je agent kan die niet lezen. Waarom beleid zonder runtime-handhaving decoratie is, en hoe het cognitievlak mandaten afdwingbaar maakt: authority register, reasoning boundaries en de runtime trace die je in een audit overeind houdt.
AI-governance werkt pas als architectuur
Debat: de IT-praktijk verdedigt guardrails en strikte permissies — maar een filter checkt of een agent iets mág, niet of de weging klópt. Over de bounded deviation envelope en beleid als code.
AI-BOK Unplugged — Het framework achter verantwoorde AI
Lees een fragment uit het boek
Het voorwoord en de Start Here-gids — direct toepasbaar, zonder aankoop.
Wat is er veranderd: v1.0 naar v1.3
Drie minor-releases, één doel: een werkbaar, audit-bestendig referentiekader voor AI-governance.
Fundament: 12 kennisgebieden + 19 rollen
- ·12 kennisgebieden (KG1 t/m KG12) als canoniek decompositiekader
- ·19 rollen verdeeld over 4 besturingsniveaus
- ·8-fasen levenscyclus (van ideatie tot decommissioning)
- ·10 metamodelentiteiten + 5-niveau volwassenheidsmodel
- ·Open ArchiMate 3.2-referentiemodel met 48 views
Verdieping: agentic AI + regelgeving
- ·Cognitievlak als architecturele integratielaag (Mandaat, NHI-lifecycle, Authority Register, Policy-as-code, Escalatie)
- ·16 agentic AI-faalmodi (FM01-FM16) met cognition-plane-binding
- ·Regelgevingstraceerbaarheidsmatrix over 9 jurisdicties (EU AI Act, NIS2, NIST, ISO 42001/23894/38507, VNG, BZK, US state-laws)
- ·Volwassenheidsbewijs-rubric (D/M/L per KG x niveau, met inter-assessor-protocol)
- ·Operationeel en cyber-physical addendum (drie-tier device/edge/centre)
Integratie + pariteit: KG13, Rol 20, 22 FMs
- ·KG13 AI-Geletterdheid & Capability Development geïntegreerd in canonieke Module 1 (EU AI Act Artikel 4)
- ·Rol 20 AI Geletterdheidsfunctionaris (Article 4-bewijsdossier-eigenaar)
- ·6 operationele/cyber-physical-faalmodi (FM17-FM22) erbij - totaal 22 patronen
- ·5 standalone addenda geïntegreerd als Module 3 sub-secties (3.3.8-3.3.9, 3.4.9, 3.6.7-3.6.8)
- ·Rol-gebaseerde leespaden (8 paden) + Minimum Viable Governance-profiel (MVG-7)
- ·NL + EN voor het eerst sinds v1.0 op volledige pariteit
- ·Open ArchiMate-model uitgebreid naar 52 views; 1066 relaties
- ·SemanticXL-pack ai-bok-1.2 (112 reference claims + 4 guardrails)
Correctie en actualisering: 22 rollen, 4 vlakken, Digital Omnibus
- ·Twee adoptierollen: AI-Ambassadeur (Rol 21) en AI-Specialist Prompting en Agents (Rol 22); RACI 22x13 gecorrigeerd met precies één eindverantwoordelijke per kennisgebied
- ·Vier architectuurvlakken: het management plane naast data plane, control plane en cognitievlak
- ·Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) verwerkt: toepassingskalender, artikel 4 als inspanningsverplichting, artikel 73-meldtermijnen, FRIA-scope; getoetst tegen de geconsolideerde verordeningstekst
- ·Nieuw: GPAI-verplichtingen (art. 53-55), artikel 50-transparantie, MCP/A2A-governance, evaluatiegates in CI/CD, beveiliging van de kennisketen
- ·Nederlandse uitgave op volledige pariteit: faalmoduscatalogus, regelgevingstraceerbaarheid en bewijsrubric volledig vertaald
- ·Elf rol-gebaseerde leespaden (auditor en toezichthouder, ondernemingsraad en AI Agent-gouverneur erbij)
- ·Consistentietooling: boek, figuren, ArchiMate-model en SemanticXL-pack worden uit één canonieke bron gevalideerd
Correctie en actualisering: 22 rollen, 4 vlakken, Digital Omnibus
- ·Twee adoptierollen: AI-Ambassadeur (Rol 21) en AI-Specialist Prompting en Agents (Rol 22); RACI 22x13 gecorrigeerd met precies één eindverantwoordelijke per kennisgebied
- ·Vier architectuurvlakken: het management plane naast data plane, control plane en cognitievlak
- ·Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) verwerkt: toepassingskalender, artikel 4 als inspanningsverplichting, artikel 73-meldtermijnen, FRIA-scope; getoetst tegen de geconsolideerde verordeningstekst
- ·Nieuw: GPAI-verplichtingen (art. 53-55), artikel 50-transparantie, MCP/A2A-governance, evaluatiegates in CI/CD, beveiliging van de kennisketen
- ·Nederlandse uitgave op volledige pariteit: faalmoduscatalogus, regelgevingstraceerbaarheid en bewijsrubric volledig vertaald
- ·Elf rol-gebaseerde leespaden (auditor en toezichthouder, ondernemingsraad en AI Agent-gouverneur erbij)
- ·Consistentietooling: boek, figuren, ArchiMate-model en SemanticXL-pack worden uit één canonieke bron gevalideerd
Wat staat er op de planning
Zes werkpakketten die het kader versterken in de komende releases.
Community-validatie & journalversie
Het peer-reviewed EA4AI-paper (Springer LNBIP) wordt uitgewerkt tot journalversie. Parallel: community-validatie via de FGEA CoP en DANW, publicatie van de source-to-KA-traceability-matrix en het meten van de cognition-plane-hypothesen in pilotorganisaties.
SemanticXL ai-bok-pack live
Het ai-bok-1.2-pack als runtime overlay in SemanticXL: 112 claims, 4 guardrails (MVG-7, FM-coverage, Article 4-bewijs, cognition-plane-binding). Organisaties laden hun eigen ArchiMate-model en draaien direct gap-analyses.
NHI Federation Protocol (RFC-draft)
Standards-track voorstel voor cross-organisatie NHI-mandaat-uitwisseling: JOSE-tokenformaat, revocation-propagatie, freshness-budget over org-grenzen. Bouwt voort op het cognitievlak.
AI-BOK Conformance Suite
`ai-bok check`-CLI: lees AI-portfolio + ArchiMate-model, output JSON met MVG-7-status, FM-coverage-percentage en KG-maturity-heatmap. Open source, vendor-neutraal.
Regelgevingsmonitor
Continu scrapen van EU OJ, AP-publicaties, BZK, NIST, IMDA. Diff tegen regulatory-matrix; push-notificaties met impact-mapping naar KGs en bewijsbestanden.
Sector-overlays
Drie sector-overlays: bank (BCBS-239 / EBA), zorg (FDA SaMD / EU MDR) en gemeente (VNG-deepdive). Elk: 30-pagina boekje met 5 worked examples op de canonieke MVG-7.
Doe mee aan de open referentiearchitectuur: download het ArchiMate-model en lever feedback via de community-issues.
Open referentiearchitectuurAI verandert je organisatie - of je het wilt of niet
Medewerkers gebruiken al ChatGPT, Copilot, Claude, Cursor en Gemini - vaak zonder dat IT het weet. De EU AI Act is van kracht: de maatregelen voor AI-geletterdheid (artikel 4) gelden sinds februari 2025, de algemene verplichtingen sinds augustus 2026 en de verplichtingen voor hoogrisicosystemen van bijlage III vanaf 2 december 2027 (Digital Omnibus). Elke maand zonder AI-governance is een maand zonder controle over je grootste technologische transformatie.
Doe de gratis Quick ScanVeelgestelde vragen
Voor wie is de AI Body of Knowledge geschreven?
Voor wie AI-governance moet inrichten of erover moet verantwoorden: CIO en bestuur, enterprise architecten, AI governance officers, CDO's en privacy officers, HR en projectleiders. Het boek heeft elf rol-gebaseerde leespaden, zodat u leest wat voor uw rol telt.
Wat is het verschil met ISO 42001 en NIST AI RMF?
ISO 42001 beschrijft een managementsysteem, NIST AI RMF beschrijft risicofuncties. Geen van beide zegt welke kennisgebieden een organisatie moet beheersen en welke rollen dat doen. De AI-BOK voegt die laag toe en verwijst per kennisgebied terug naar de standaarden.
Dekt het boek de EU AI Act, ook na de Digital Omnibus?
Ja. Versie 1.3 (september 2026) verwerkt Verordening (EU) 2026/1744: bijlage III naar 2 december 2027, artikel 4 als inspanningsverplichting, de nieuwe verboden per 2 december 2026. Het rollenmodel is gemapt op aanbieder en gebruiksverantwoordelijke. Voor het bewijsdossier zelf is er een apart werkboek.
Wat is het cognitievlak?
Een vierde architectuurvlak naast data, control en management: de plek waar AI-agents redeneren en beslissen onder een expliciet mandaat. Mandaten, redeneergrenzen, delegatie en escalatie worden daarmee objecten die u kunt modelleren, toewijzen en auditen. Het is de kern van het peer-reviewed paper op EA4AI (CBI en EDOC 2026).
Zijn de Toolkit en het ArchiMate-model gratis?
Ja. De Toolkit (modelleerconventies, risicobeheersingsbibliotheek, kalibratiekit, inkoopclausules, ingevulde templates) krijgt u per mail. Het ArchiMate-model staat vrij op de architectuurpagina. Het boek is de uitleg erachter.
Team of hele organisatie: welke licentie?
Een los exemplaar is voor een lezer. De teamlicentie dekt vijf lezers in beide edities. De enterprise-editie dekt alle medewerkers en past bij een governance-programma waarin de AI-BOK het gedeelde referentiekader is.
Waarom een AI Body of Knowledge?
ISO 42001 biedt een managementsysteem maar geen kennisgebiedenstructuur. NIST AI RMF biedt risicomanagement maar geen rollenmodel. De EU AI Act biedt juridische kaders maar geen implementatiehandleiding.
De AI-BOK brengt deze puzzelstukken samen en vult de gaten.
Geschreven voor de CIO die morgen naar de board moet met een AI-governance voorstel. Voor de enterprise architect die AI moet inpassen in een bestaand landschap. Voor de CHRO die de workforce-transformatie moet vormgeven. En voor de projectmanager die voor het eerst een AI-systeem in productie moet brengen.
Over de auteur
Jan Willem van Veen
Principal Enterprise Architect
Meer dan 25 jaar ervaring aan de kruising van technologie, organisatie en betekenis. Van de eerste enterprise-architecturen in de publieke sector tot de huidige generatie AI-systemen. Achtergrond in semantische webtechnologie, knowledge graphs en linked data. Het wetenschappelijke paper over de AI-BOK werd peer-reviewed geaccepteerd op de EA4AI-workshop van CBI & EDOC 2026 en verschijnt in de Springer LNBIP-proceedings.